Подземните води во околината на депонијата на Југохром се загадени и до 100.000 пати повеќе од дозволените вредности на шестовалентен хром, покажува Студијата изработена од ГИМ за изнаоѓање на трајно решение за оваа жешка индустриска точка во земјава. Над 7300 тони од овој исклучително канцероген отпад кои се складирани на само еден километар од селото Јегуновце, се закануваат трајно да го загадат изворот Рашче и да го остават Скопје без чиста вода за пиење. Индустрискиот отпад, фрлан со децении на површина од 7,5 хектари е растворлив во вода, но и покрај тоа се уште стои необезбеден.
Депонијата, која е вбројана во индустриските жешки точки во Македонија има 2.2 милиони тони отпад депониран во периодот од 1963 до 2016, од кои околу 7388 тони се шестовалентен хром. Еколошката катастрофа е само прашање на време доколку не се преземат итни активности за трајно решавање на проблемот. Депонијата се наоѓа на само 50 метри од реката Вардар на 80 метри до карстниот аквифер кој го прихранува Рашче, извор на питка вода кој е од стратешки државен интерес, во неговата заштитна зона. Содржи голема количина на опасен отпад кој е лесно растворлив во вода, но и покрај тоа е незаштитена и на површината и на дното.
Пречистителната станица на Министерството за животна средина, во која треба да се собираат и пречистуваат подземните води е неадекватна и нема доволен капацитет, а и функцијата на дренажниот систен е дискутабилна. Заради тоа, многу често се случува излевање на контаминирана вода од депонијата во реката Вардар, во огромни количини, кои се движат и од 50 до 100 кубни метри дневно. Концентациите на шестовалентен хром во подземните води достигнуваат од 10 до 500 милиграми на литар, па и до 1.000 милиграми на литар во дренажниот систем, иако дозолените вредности се 0,01 милиграм на литар. Во овие периоди, како резултат на мешањето со подземните води, во реката Вардар се случува да завршуваат и по 40 до 70 килограми шестовалентен хром дневно. Анализи на квалитетот на водите на реката направени од 2019 година покажуваат дека во текот на Вардар непосредно после депонијата има седумпати повисоко загадување со шестовалентен хром од дозволените количини.
Професорот Трајче Стафилов вели дека овие резултати се очекувани, врз основа на испитувањата на водите кои во околината на Југохром се прават во последните триесетина години. Тој вели дека во моментов квалитетот на водата во Рашче е одличен и дека мора да се преземат сите мерки да не се доведе во ризик од загадувње.
„Никој не може да каже дали или кога би можело да се случи води контаминирани со шестовалентен хром да дојдат до изворите кои го напојуваат Рашче. Знаеме дека шарските води поминуваат под депонијата и ризикот секогаш постои. Особено што капацитетот на пречистителната станица е многу помал од реалната потреба и според мене тоа е првата и најитната инвестиција која мора да се направи“, вели Стафилов.
Студијата, иако е завршена во 2024 година, се актуелизираше деновиве по предупредувањето од граѓанската организација „Еко свест“ за опасноста од одложувањето на изнаоѓање на трајно решение за опасниот отпад во Југохром. Ана Чоловиќ Лешоска, извршна директорка на „Еко свест“ вели дека Министерството за животна средина документот го има повеќе од една година и во него се анализирани ризиците и решенијата за токсичниот отпад кои се поткрепени со мерења и анализи на водите во околината.
„Владата мора да донесе одлука врз основа на резултатите на оваа Студија, каков тип на решение ќе примени за трајно да се отстрани отпадот и да се елиминира ризикот од загадување на изворот на чиста вода“, вели Чоловиќ Лешоска.
Студијата предлага седум можни решенија за депонијата на Југохром, но само некои од нив се трајни. Тие се однесуваат на третман на отпадот на самата локација, кои се оценуваат како најбрзи и најевтини, но и краткотрајни. Предложено е преместување на отпадот локално, регионално или на некоја друга локација во државата, а меѓу најскапите, но и најдолгорочни решенија е и изнесување на шестовалентниот хром од земјата.
Со решението за покривање на депонијата и инсталација на дренажи, кое би чинело околу 20 милиони евра, проблемот долгорочно не се решава, но би можел да обезбеди дополнително време за имплементација на трајно решение. Преместувањето на депонијата, пак, на блиска локација на која ќе се напарави и физичка изолација на отпадот и спречување да се меша со поземните води е подолготрајно решение, кое би чинело околу 54 милиони евра и би можело да се реализира за пет до шест години, а проблем е што, иако обезбеден, отпадот и понатаму ќе остане во заштитената зона на Рашче. Дислокацијата, пак, надвор од државата е трајно решавање на проблемот, но проценката е дека тоа би чинело околу 90 милиони евра.
Од Министерството за животна средина велат дека согласно анализите, како најприфатливи решенија се издвојуваат варијантите за локално поместување на депонијата и за покривање со дренажи.
„За наведените приоритетни решенија се направени индикативни финансиски проценки, првата варијанта чини околу 50 милиони евра, а втората околу 20 милиони евра. Во моментов, Министерството формира работна група составена од релевантни институции и експерти, која ќе изврши детална анализа и ќе предложи најсоодветна и одржлива варијанта за трајно решавање на проблемот“, велат од Министерството.
Посочуваат дека се спроведува континуиран мониторинг во следењето на состојбата со водите и се прават дневни анализи на водата од депонијата и околината на фабриката. Пред третманот, анализите кои се вршат во лабораториски услови во рамки на Југохром, покажуваат дека водите содржат повисоки концентрации на загадувачи, кои потоа се третираат во пречистителната станица. Постојан мониторинг има и на водата во изворот Рашче, што го прави Јавното претпријатие „Водовод и канализација“, а досегашните резултати покажуваат дека нема надминување на дозволените вредности на шестовалентен хром во водата од изворот. Мониторингот опфаќа вкупно 63 пиезометри на подрачјето на Полошката и Скопската котлина, како и бунарскиот систем Нерези–Лепенец.
Од Министерството велат дека пречистителната станица е постојано во функција, но и дека за годинава се превидени финансии само да тековно одржување, а не и за инвестиции за подобрување.
„Буџетот за функционирање на пречистителната станица во Југохром за 2026 година изнесува 17 милиони денари. Овие средства се наменети за континуирано и непречено работење на системот за третман на отпадните води. Од нив 6 милиони денари за набавка на хемикалии, 1,5 милиони денари за одржување на опремата и 600.000 денари за одржување на СКАДА автоматиката. Во рамки на предвидениот буџет се опфатени и трошоците за плати на вработените кои се ангажирани за одржување и управување со пречистителната станица, со што се обезбедува нејзино редовно и стручно функционирање. Дополнително, Министерството обезбедува финансиски средства и за интервенции по потреба, во случаи на непредвидени дефекти или специфични технички предизвици“, велат од Министерството.