Четириесет години по најголемата нуклеарна катастрофа во историјата, научниците анализираат радиоактивни честички исфрлени од Чернобил за да утврдат колку од расфрланото нуклеарно гориво останало и во каква состојба се наоѓа. Разбирањето како овие честички ги издржале децениите изложеност на временските услови е важно за безбедноста на идните нуклеарни централи, но и за проценката кога луѓето ќе можат да се вратат во зоната на Чернобил без заштитна опрема, пишува *ScienceAlert*.
Анализата покажала дека структурата на честичките радиоактивна прашина е исклучително издржлива и значително постабилна отколку што се претпоставувало досега. Тоа значи дека најголемиот дел од радиоактивниот материјал и понатаму е заробен во нив.
Резултатите ги објавиле истражувачи од Универзитетот „Лајбниц“ во Хановер и од германскиот центар „Хелмхолц-Центрум Дрезден-Росендорф“ (HZDR). Студијата е објавена во научното списание Journal of Hazardous Materials.
Три вида честички од нуклеарното гориво
Научниците анализирале вкупно шест честички од горивото, поделени во три категории според промените што ги претрпеле за време на експлозијата на реакторот. Некои од нив се стопиле и се споиле со циркониумската обвивка на горивото.
„Постојат три класи на овие честички“, објаснува физичарот Тобијас Вајсенборн од Универзитетот „Лајбниц“.
Првата група ја сочинуваат честички што по хемискиот и физичкиот состав сè уште се многу слични на нуклеарното гориво – ураниум диоксидот. Втората група опфаќа честички што делумно или целосно се обложиле со циркониум или се стопиле со него. Третиот вид настанал при палењето на графитниот модератор во реакторот.
Секоја од овие групи има различен хемиски состав, што влијае врз начинот на кој честичките се распаѓаат. Анализираните примероци биле со големина од 8 до 50 микрометри и биле собрани во зоната на исклучување околу Чернобил.
Рендгенска анализа на атомската структура
За да ја испитаат внатрешноста на микроскопските честички, истражувачите користеле техника наречена дифракциска анализа. Со неа се утврдува атомската кристална структура според начинот на кој рендгенските зраци се одбиваат од материјалот.
„На крајот, целосно ги ротиравме честичките во рендгенски зрак фокусиран на површина од 100 микрометри, што е приближно дебелината на човечко влакно“, објаснува кристалографот Кристоф Хениг од HZDR.
Секоја честичка била измерена од 2.000 различни агли, со цел прецизно да се забележат сите рефлексии.
Неочекувана стабилност, но и долгорочен ризик
Кај сите три вида честички научниците утврдиле дека структурата во која е заробено нуклеарното гориво главно останала недопрена. Ова укажува на поголема хемиска стабилност отколку што се претпоставувало претходно.
Студијата дава и подобар увид во составот на честичките, односно во тоа како катастрофата и последователните хемиски реакции ја промениле кристалната структура на горивото.
„Нашите наоди покажуваат дека честичките од чернобилското гориво дејствуваат како исклучително стабилни резервоари“, наведуваат истражувачите во трудот.
Ова може да биде добра вест, бидејќи укажува дека честичките можеби побавно го испуштаат радиоактивниот материјал во животната средина. Сепак, радиоактивниот материјал не исчезнал, па честичките може да останат опасни уште со децении.
Нивното вдишување и понатаму претставува сериозен ризик за здравјето. Честичките можат повторно да се кренат во воздухот под влијание на ветерот, ерозијата или движењето на животните.
Научниците предупредуваат на ограничувањата на студијата
Истражувачите нагласуваат дека шесте анализирани честички, собрани од две локации, претставуваат мал примерок. За попрецизна проценка на реалните ризици во Чернобил ќе бидат потребни пообемни податоци, собрани во подолг временски период.
„Дури и ако во одреден момент добиеме некакви просечни вредности, и понатаму нема да можеме да донесуваме општи заклучоци за здравствените ризици во регионот“, вели Вајсенборн.
Тој додава дека, иако честичките можеби се распаѓаат според релативно униформен образец, секогаш ќе постојат исклучоци – поиздржливи честички што ќе ги ослободуваат радионуклидите дури подоцна.
Затоа, и покрај откриената стабилност, резултатите не значат дека зоната околу Чернобил наскоро ќе стане безбедна за престој без заштитна опрема. За таква проценка ќе бидат потребни дополнителни истражувања и долгорочно следење на радиоактивните честички.