Според неа, во современиот свет безбедноста повеќе не се мери само преку воена моќ, туку преку отпорноста на институциите, довербата на граѓаните и способноста на државата да функционира под притисок. Целта на хибридните актери често не е освојување територија, туку слабеење на довербата на општеството во самото себе и во своите институции, вели професорката Јакубек-Лалик.
„Прашањето повеќе не е само каде се наоѓа една држава географски, туку колку ефикасно нејзините институции можат да предвидат, апсорбираат и да одговорат на различни шокови“, вели таа. Во таков контекст, Западен Балкан, според неа, претставува значаен дел од европскиот безбедносен простор. Осврнувајќи се на Македонија и нејзиниот европски пат, таа нагласува дека земјата покажала значително трпение и посветеност кон европските интеграции и покрај многубројните политички пречки.
Професорке Јакубек-Лалик, на Скопскиот безбедносен форум учествувате на панел посветен на геополитиката на Западен Балкан и идејата за европска безбедносна идентификација на регионот. Со оглед на нарушениот глобален баланс, како ја оценувате моменталната безбедносна архитектура и каде точно е позициониран Западен Балкан во неа?
– Верувам дека традиционалното разбирање на безбедноста се менува, затоа што природата на безбедносните закани се менува. Денес, безбедноста не се однесува само на поседување силни армии и заштита на границите, туку подеднакво и на сајбер-отпорност, критична инфраструктура, јавно здравје, енергетска безбедност, дезинформации и способноста на институциите да функционираат под притисок.
Од моја перспектива како експерт за јавно управување, најважната промена е дека безбедноста сè повеќе зависи од институционалниот капацитет. Прашањето повеќе не е само каде се наоѓаат државите географски, туку колку ефикасно нивните институции можат да предвидат, апсорбираат и да одговорат на шокови.
Во овој безбедносен пејзаж што се развива, Западен Балкан зазема стратегиски важна позиција. Регионот е многу важен дел од европската безбедност. Нестабилноста на Балканот брзо станува европски проблем, додека стабилноста на Балканот ја зајакнува безбедноста на целиот континент.
Регионот, исто така, поседува вредни историски искуства во управувањето со различности, соживот и сложени идентитети. Овие искуства можат значително да придонесат кон пошироките европски дебати за отпорност, општествена кохезија и демократско управување.
Во овој контекст, каде е Македонија знаејќи ги сите овие проблеми со нашите соседи, членки на ЕУ – Грција и Бугарија, во однос на ЕУ интеграцијата?
– Северна Македонија покажа извонредно стратегиско трпение и посветеност кон европскиот пат, и покрај соочувањето со пречки што би обесхрабриле многу општества.
Од правна и институционална перспектива, најважното прашање е одржувањето на реформскиот импулс без оглед на привремените политички фрустрации. Европската интеграција не треба да се гледа само како надворешнополитичка цел, туку и како домашен проект за модернизација.
Билатералните спорови можат да го забават пристапувањето, но не треба да го одвлекуваат вниманието од зајакнување на институциите, подобрување на управувањето и унапредување на административниот капацитет.
Важно е да се согледа дека овие реформи, на крајот, им користат на граѓаните, без оглед на темпото на преговорите. Исто така, процесот на европска интеграција е еден од најуспешните инструменти за градење институционална отпорност што некогаш бил развиен на континентот, па затоа е важно да се извлече корист и од научените лекции по патот.
Дали верувате дека интеграцијата на Србија и Украина во ЕУ, со оглед на моменталната ситуација во која се наоѓаат двете земји, би можела да помогне во подобрувањето на ситуацијата, да донесе значајни промени или да придонесе за поголема стабилност и безбедност во Европа?
– Украина и Западен Балкан имаат многу да ѝ понудат на Европа. Украина покажа извонредна отпорност, иновација и решителност во одбраната на својот суверенитет, демократските институции и националниот идентитет под најтешки околности. Западен Балкан носи вредно искуство во управувањето со различноста, градењето коегзистенција во мултиетнички општества и надминувањето на сложените историски предизвици. Ова се искуства што се сè порелевантни за Европа како целина.
Во исто време, Европската Унија нуди нешто многу вредно: рамка за стабилност, соработка, силни институции и долгорочен развој. Затоа го гледам проширувањето како вистински проект од кој сите добиваат. Европа станува посилна кога вклучува земји што придонесуваат со своето искуство, енергија и отпорност, додека земјите кандидати имаат корист од подлабоката интеграција, поддршка и можности за раст.
Затоа верувам дека е важно да не се обесхрабруваме. Сегашната геополитичка средина нè потсетува дека стабилната, обединета и отпорна Европа е во интерес на сите. Треба да продолжиме да бараме практични и веродостојни начини за движење на процесот напред, бидејќи на крајот на краиштата заедно градиме заедничка европска иднина.
Темата на форумот е „Архитекти на стабилноста“. Дали верувате дека земјите од Западен Балкан имаат капацитет да изградат сопствен, автономен безбедносен идентитет што ќе ги заштити од надворешни влијанија, или регионот е осуден да биде само одраз на геополитичките судири на големите сили?
– Според моето мислење, прашањето не е дали Западен Балкан треба да развие посебен безбедносен идентитет. Западен Балкан не е надвор од европскиот безбедносен простор, туку е негов составен дел.
Она што се случува во Скопје, Сараево, Белград или Тирана има директни импликации врз безбедноста и стабилноста на Европа како целина.
Земјите од регионот имаат акумулирано уникатно искуство во управувањето со сложени мултиетнички општества, постконфликтно закрепнување, процеси на помирување, институционална трансформација и отпорност пред политички и геополитички притисоци.
Тоа се токму предизвиците со кои Европа сè повеќе се соочува денес. Од таа причина, го гледам Западен Балкан како важен придонесувач и ко-архитект на европската безбедност.
Иднината на европската безбедност ќе зависи не само од воените способности, туку и од силата на јавните институции, отпорноста на демократското управување и способноста на европските земји — вклучувајќи го и Западен Балкан — да дејствуваат заедно во време на криза.
Имате повеќе од 15 години искуство во поддршка на реформите на јавната администрација низ Централна и Источна Европа, како и во нашиот регион. Колку се клучни ефикасната јавна администрација и владеењето на правото за отпорноста на една држава кон надворешни шокови?
– Тие се апсолутно фундаментални. Во секоја голема криза — без разлика дали станува збор за пандемија, природна катастрофа, сајбер напад или оружен конфликт — граѓаните на крајот зависат од јавните институции.
Секоја криза на крајот станува административен предизвик и од суштинска важност е да постојат компетентни државни службеници, сигурни процедури, функционални локални власти и институции во кои општеството има доверба.
Секако, воените способности имаат огромно значење, но без ефикасна администрација и владеење на правото, дури и најдобрите безбедносни стратегии не можат успешно да се спроведат.
Исто така, она што го гледаме во Украина покажа дека институционалната отпорност може да стане подеднакво важна како и воената отпорност.
Често се фокусираме на воената и физичката безбедност, но вашите истражувања ја нагласуваат врската помеѓу правото и политичката моќ. Дали корупцијата и слабите институции можат да се третираат како примарна безбедносна закана за демократскиот имунитет на една нација?
– Да, и тврдам дека оваа точка сè уште е потценета. Корупцијата го ослабува капацитетот на државата, ја поткопува јавната доверба, создава можности за странско влијание и ја намалува ефикасноста на механизмите за одговор на кризи.
Важно е да се разбере дека современите безбедносни закани ретко започнуваат како напади врз воени цели, туку тие често ги искористуваат институционалните слабости, неуспесите во управувањето и општествените поделби.
Поради тоа, антикорупциските политики и зајакнувањето на институциите треба да се гледаат не само како реформи во управувањето, туку и како инвестиции во националната безбедност.
Вашето тековно истражување е фокусирано на хибридните закани и одговорот на јавните институции. Кои се најголемите институционални ранливости што хибридните актери најчесто ги искористуваат во транзициските демократии?
– Една од најважните лекции што ги научивме во текот на последната деценија е дека хибридните актери не ги напаѓаат директно најсилните институции на државата.
Наместо тоа, тие ги бараат просторите помеѓу нив, на пример празнини во координацијата, недоследности во донесувањето одлуки, слаба комуникација или опаѓање на јавната доверба.
Во многу транзициски демократии, најголемата ранливост е институционалната фрагментација и недостигот од доверба помеѓу институциите, како и прашањето дали институциите можат ефективно да работат заедно под притисок.
Хибридните закани се манифестираат таму каде што општествата стануваат поларизирани, каде што граѓаните ја губат довербата во јавните власти и каде што информациите се движат побрзо отколку што институциите можат да реагираат.
Во такви средини, кампањите за дезинформација, сајбер нападите или операциите на странско влијание можат да ги искористат постојните тензии без потреба од создавање нови.
Поради тоа верувам дека отпорноста денес првенствено е институционално прашање. Таа зависи од професионална јавна администрација, ефективна соработка меѓу државните институции, силни системи за сајбер-безбедност и, можеби најважно, јавната доверба.
Треба да запомниме дека целта на хибридните актери често не е отворена конфронтација или освојување територија, туку слабеење на довербата на општеството во самото себе и во своите институции.
Како малите држави можат стратегиски да ги приспособат своите системи за рано предупредување и донесување одлуки за побрзо да ги идентификуваат и неутрализираат кампањите за дезинформации и сајбер нападите пред тие да предизвикаат внатрешна дестабилизација?
– Малите држави можеби не се способни да се натпреваруваат со поголемите сили во однос на ресурсите, но тие можат да бидат побрзи, пофлексибилни и често поиновативни.
Во денешното безбедносно опкружување, брзината на донесување одлуки и способноста за предвидување на заканите често имаат поголемо значење од големината на ресурсите на една држава.
Клучот е ефективна соработка и постоење заеднички цели — помеѓу институциите во рамките на државата и помеѓу земјите низ регионот. Хибридните закани не запираат на границите, а ниту одговорите на нив не треба да запираат. Колку повеќе институциите се поврзани, толку поотпорни стануваат нашите општества.
Безбедноста денес не се однесува само на заштита на територијата. Таа се однесува на заштита на способноста на нашите институции и нашите општества да функционираат под притисок.
Денеска во Собранието на Македонија ќе им се обратите на носители на одлуки, дипломати и безбедносни практичари. Која е клучната препорака што би им ја упатиле во врска со зајакнувањето на регионалната соработка и управувањето со кризи во рамките на европската безбедносна архитектура?
– Мојата централна порака се фокусира на потребата од инвестирање во зајакнување на капацитетите и институционалната соработка пред да пристигне следната криза.
Цврсто верувам дека регионалната соработка не треба да се активира само за време на вонредни состојби, туку треба континуирано да се гради преку заеднички вежби, споделени програми за обука, механизми за размена на информации и заеднички процедури за управување со кризи.
Иднината на европската безбедност сè повеќе ќе зависи од мрежи на способни институции што ќе работат заедно преку границите.
Како меѓународен експерт, имате директно искуство во советување на владата и институциите во Украина. Кои се клучните практични лекции што земјите од Западен Балкан мора итно да ги имплементираат за да ја обезбедат својата критична инфраструктура и да гарантираат институционален континуитет во случај на екстремна криза?
– Една од најважните лекции од Украина е дека отпорноста се гради долго пред да настапи кризата, преку години институционален развој, професионализација и инвестиции во државниот капацитет. Во исто време, Украина покажа дека дури и во најтешките воени услови реформите не смеат да запрат и дека одржувањето на реформскиот импулс станува дел од самата национална отпорност.
Она што особено го сметав за импресивно е одлучноста на украинските институции да продолжат со модернизирање на јавната администрација, зајакнување на локалната власт, проширување на дигиталното управување и подобрување на правните рамки, додека истовремено се соочуваат со егзистенцијална безбедносна закана. Многу држави би биле во искушение да ги одложат реформите до „подобри времиња“. Украина покажа дека можеби никогаш нема да постои совршен момент и дека силните институции не се луксуз за мирнодопски периоди, туку неопходност во време на криза.
За Западен Балкан, пораката е јасна: безбедноста не се однесува само на воена подготвеност, туку и на посветеност на владата, способни локални власти, заштитена критична инфраструктура, професионални државни службеници и граѓани што имаат доверба во своите институции. Украинското искуство нè потсетува дека отпорната држава не се дефинира според отсуството на кризи, туку според нејзината способност да продолжи да функционира, да се приспособува и да се реформира дури и среде самата криза.
А.Д.
The post Проф. Јакубек-Лалик: Безбедноста денес не се брани само со армии, туку со силни институции appeared first on МКД.МК.